Biyoloji
Konu Anlatımı Yazıları
Yaşam Bilimi Biyoloji
YKS

Canlıların Temel Bileşenleri Konu Anlatımı ve Soru Çözümü

Canlıların Temel Bileşenleri konu anlatımı ve örnek soru çözümleri, Kunduz eğitmenimiz tarafından hazırlandı! Bu konu hakkında bilmen gerekenler bu yazıda!

7 dakikalık okuma
Kunduz Eğitmen tarafından yazıldı, 17.01.2022
Canlıların Temel Bileşenleri Konu Anlatımı ve Soru Çözümü

Hesap Oluştur

Ücretsiz kaydol, sınırsız video içerikler ve soru çözümleri ile sınava hazırlan!

ÜCRETSİZ KAYDOL

 

Canlıların Temel Bileşenleri konusu, TYT Biyoloji ve AYT Biyoloji için önemli bir konu. Her sene mutlaka soru geliyor. İlk konulardan biri olması sebebiyle, diğer konular için de bir temel oluşturuyor. Canlının Temel Bileşenleri konusunun daha iyi oturması için öncesinde Canlıların Ortak Özellikleri konusunu tekrar edebilirsin. Bilgileri öğrendikten sonra soru çözmeye başladığında bu konunun sana çok kolay geleceğine eminiz! Kunduz eğitmenlerimizden Tıp öğrencisi Oğuzhan, bu konu hakkında senin için çok faydalı bir yazı hazırladı ve mutlaka görmen gereken örnek soruları seçti!

Canlıların Yapısında Bulunan Temel Bileşikler

Temel Bileşikler İle İlgili Genel Kavramlar

BİYOLOJİ

Canlıların Temel Bileşenleri Konu Anlatımı – Canlıların Temel Bileşenleri Nelerdir

Canlıların yapı ve görev birimi hücredir. Hücre ise atomlardan meydana gelir. Atomlardan oluşan organik ve inorganik bileşikler düzenli organik, inorganik bileşikler düzenli organizasyonla hücreyi meydana getirirler. Canlıların temel özellikleri farklı şekilde gruplandırılabilir.


Kimyasal Yapılarına Göre Canlıların Temel Bileşenleri:

Kimyasal yapılarına göre inorganik bileşikler ve organik bileşikler olmak üzere ikiye ayrılır. İnorganik bileşiklere su, mineraller, asit, baz ve tuzlar örnek verilebilir. Organik bileşiklere karbonhidratlar, yağlar, proteinler, vitaminler, nükleik asitler, ATP ve enzimler örnek verilebilir.


Görevlerine Göre Canlının Temel Bileşenleri:

Görevlerine göre yapıcı ve onarıcı olanlar, düzenleyici olanlar ve enerji verici olanlar olarak üçe ayrılır. Yapıcı onarıcı olanlara başta proteinler olmak üzere yağlar, karbonhidratlar, mineraller, nükleik asitler ve su örnek verilebilir. Düzenleyici olanlara su, mineraller, proteinler ve vitaminler örnek verilebilir. Enerji verici olanlara ise karbonhidratlar, yağlar, proteinler örnek verilebilir.


Sindirilme Durumlarına Göre Canlının Temel Bileşenleri:

Sindirilme durumlarına göre sindirime uğrayanlar ve sindirime uğramayanlar olarak ikiye ayrılırlar. Yağlar, proteinler ve karbonhidratlar sindirime uğrarken; vitaminler, mineraller ve su sindirime uğramaz. Enerji verici besinlerin vücutta enerji üretiminde kullanılma sırası şöyledir: Karbonhidratlar→Yağlar→Proteinler                                                               Enerji verim miktarına göre sırası şöyledir: Yağlar→Proteinler→Karbonhidratlar


Canlılardaki İnorganik Bileşikler

Canlılardaki inorganik bileşikler vücutta sentezlenemezler. Dolayısıyla dışarıdan hazır olarak alınmak zorundadır. Bu bileşikler hücre zarından rahatlıkla geçebilir. Vücutta düzenleyici olarak hücre yapısına katılır ve yıpranan dokuların onarılmasında kullanılırlar. İnorganik bileşikler vücutta enerji elde edilmesinde kullanılmazlar. Su, mineraller, asit, baz ve tuzlar inorganik bileşiklerdir.

1. SU VE ÖZELLİKLERİ
  • İnsan vücudundaki hücrelerin yaklaşık %70-90’ı sudur.
  • Bitkilerde bu oran %98’e kadar yükselmektedir.
  • Tohumlardan su oranı %15’in altındadır. Tohumda su miktarının düşük olması, tohumun çimlenmesini sağlayan enzimlerin çalışmasını engeller. Tohumdaki su miktarı arttığında çimlenme başlar.
  • Su, üretici canlıların da fotosentezle besin üretiminde kullandıkları temel maddelerden biridir.
  • Su çok iyi bir çözücüdür. Örneğin sofra tuzu (sodyum klorür) su içine atıldığında sodyum ve klor iyonlarına ayrışır.
  • Su molekülleri arasındaki kohezyon ve yüzey gerilimi sayesinde bitki topraktan aldığı suyu yapraklarına kadar taşıyabilir.
  • Suyun öz ısısı yüksektir bu deniz, göl ve okyanuslarda canlıların yaşaması için ortam sıcaklığının dengede kalmasını ve korunmasını sağlar. Ayrıca vücut sıcaklığının dengelenmesini de sağlar.                                    
2. MİNERALLER VE ÖZELLİKLERİ
  • Vücuttaki metabolizma faaliyetlerinin normal şekilde devam edebilmesi için mineral içeren besinlerin düzenli olarak vücuda alınması gereklidir. İdrar, ter ve dışkı ile vücuttan sürekli mineral kaybı söz konusudur.
  • Vücuttaki birçok enzimin ve hemoglobinin gibi moleküllerin yapısına katılır.
  • Vücut ve hücre sitoplazmalarının osmotik basıncını düzenler.
  • Vücutta en çok bulunan mineral kalsiyumdur. Kemik ve dişlerin yapısına katılır. Ayrıca kas kasılması, sinirlerin çalışması, kanın pıhtılaşması gibi faaliyetlerde de etkilidir.
3. ASİTLER VE ÖZELLİKLERİ
  • Suda çözündüğünde H+ (hidrojen) iyonu veren bileşikler asit denir.
  • Asitler turnusol kağıdı ile muamele edilecek olursa kırmızı renk alır.
  • Tatları ekşidir.
3. BAZLAR VE ÖZELLİKLERİ
  • Suda çözündüğünde OH (hidroksil) iyonu veren bileşikler baz denir.
  • Bazlar turnusol kağıdı ile muamele edilecek olursa mavi renk alır.

Canlılardaki Organik Bileşikler

Yapılarında karbon (C), hidrojen (H) ve oksijen (O) bulunan bileşiklerdir. Organik bileşiklerin en küçük yapı taşına monomer, büyük moleküllü yapılarına ise polimer denir. Monomerlerin birleşmesi sonucu su açığa çıktığından bu tip reaksiyonlara dehidrayon adı verilir. Polimerlerin yapıtaşlarına ayrılması için de su kullanıldığından bu tip reaksiyonlara hidroliz adı verilir.

1. KARBONHİDRATLAR VE ÖZELLİKLERİ

Canlılar tarafından alınan büyük moleküllü karbonhidratların kullanılabilmesi için sindirilmesi gerekir. Hücrede en kolay sindirilebilen besinlerdir. Hücrede öncelikli enerji verici olarak kullanılır. DNA, RNA ve ATP’nin yapısına katılır.

Karbonhidrat çeşitleri:

a) Monosakkaritler

  • Karbonhidratların yapıtaşıdır. Monosakkaritlerin genel formülü (CH2O)n’dir.
  • Sindirime uğramadan zardaki porlardan geçebilirler.
  • Heksozlar (6C’lu) vücutta enerji verici olarak kullanılırlar. Bunlardan en çok kullanılan glikozdur. Glikoz hücrelerde oksijenli solunum ile CO2  ve H2O’ya kadar parçalanır.
  • Proteinlerle birleşip glikoproteini, yağlarla bileşerek glikolipiti oluşturur ve bu şekilde hücre zarının yapısına katılır.
  • Pentozlar (5C’lu) nükleik asit yapısına katılırlar. Riboz şekeri RNA yapısına , deoksiriboz şekeri ise DNA’nın yapısına katılır.
  • Glikoz→Üzüm şekeri, Fruktoz→Meyve şekeri, Galaktoz→Süt şekeri olarak bilinir. Glikoz ve früktoz bitkilerde, galaktoz hayvanlarda üretilir.

b) Disakkaritler

  • İki monosakkaritin glikozit bağıyla birleşmesiyle oluşur.
  • Disakkaritler hücre zarındaki porlardan geçemezler.
  • Üç çeşit disakkarit vardır. Bunlar maltoz, laktoz ve sakkarozdur.
    • Glikoz + GlikozMaltoz (Arpa şekeri) + Su
    • Glikoz + GalaktozLaktoz (Süt şekeri) + Su
    • Glikoz + Fruktoz→Sakkaroz (Çay şekeri) + Su
  • Maltoz ve sakkaroz bitkisel kaynaklı, laktoz hayvansal kaynaklı disakkaritlerdir.

c) Polisakkaritler

  • Çok sayıda glikozun glikozit bağı ile birleşmesinden oluşan büyük moleküllü karbonhidrat çeşitleridir. Glikojen, nişasta, selüloz ve kitin bunun örnekleridir. Çok sayıda glikozun birleşmesi sonucu farklı karbonhidratların oluşmasının nedeni; glikoz moleküllerinin bağlanma şekillerinin farklı olmasıdır.
    • (n)Glikoz→Polisakkarit + (n-1) Su
  • Nişasta bitkilerde üretilen glikozun fazlasının depo şeklidir. Nişastanın ayıracı iyot(lügol) çözeltisidir. Nişastaya iyot damlatıldığında nişasta mavi mor renk alır.
  • Glikojen hayvanlardaki glikozun fazlasının depo şeklidir. Glikojen genellikle karaciğer ve kas hücrelerinde depolanır.
  • Selüloz sadece bitkiler tarafından üretilir ve hücre çeperinin yapısına katılır. Hayvanlar tarafından sindirilemez. Ancak hayvanların bağırsaklarında bulunan tek hücreli canlıların salgıladığı enzim (selülaz) sayesinde selülozu glikoza sindirerek faydalanabilirler.
  • Kitin azotlu bir polisakkarittir. Böceklerin dış iskeletini oluşturur. Mantarların hücre çeperine de katılır.

2. YAĞLAR (LİPİTLER) VE ÖZELLİKLERİ
  • Suda çözünmezler. Eter, kloroform, benzen ve aseton gibi organik çözücülerde çözünürler.
  • Hücre zar yapısına katılarak zarın oluşmasını sağlar.(Fosfolipitler ve steroidler)
  • Hücrede enerji verici besin olarak kullanılırlar. Karbonhidratlara ve proteine göre daha fazla enerji verirler.
  • Vücuda alınan fazla karbonhidratlar ve proteinler yağa dönüştürülerek vücutta biriktirilir.
  • Yağda eriyen vitaminlerin (A, D, E, K) vücuda alınması için gereklidir.
  • Yağlar vücudu darbe ve ısı değişimlerine karşı korur.
  • Yağların solunumda parçalanabilmesi için çok miktarda oksijene ihtiyaç duyulur. Bunun sonucunda bol miktarda metabolik su oluşur. Bu yüzden çölde yaşayan, kış uykusuna yatan ve göç eden hayvanlar fazla miktarda yağ depo ederler.
  • Nötral yağların en küçük yapıtaşları yağ asitler ve gliseroldür. 3 yağ asidi ve 1 gliserolün ester bağlarıyla birleşmesi sonucu nötral yağ (trigliserit) ve 3 molekül su oluşur.     
    • 3 Yağ asidi + Gliserol→Trigliserit + 3 H2O
  • Bazı yağ asidi çeşitleri hayvanlar tarafından üretilemeyip bitkilerden alınırlar. Böyle yağ asitlerine esansiyel (temel=zorunlu) yağ asitleri denir.

a) Nötral yağlar (Trigliseritler)

  • Vücutta en fazla bulunan yağ türü olup, hücrede enerji verici olarak kullanılan yağlardır.          
  • 3 Yağ asidi + Gliserol→Trigliserit + 3 H2O

b) Fosfolipitler

  • Fosfat içeren bir baş ve buna bağlı iki yağ asidi zincirinden oluşurlar.
  • Fosfolipitler hücre zarı ve organellerin zar yapısını oluşturur.
fosfolipitler canlıların temel bileşenleri organik bileşenler

c) Steroitler

  • Halkasal yapıya sahip olan yağ asidi çeşididir. Steroitler hücre zarının dayanıklılığını artırır ve zar geçirgenliğinde etkili olurlar.
  • Bir steroit çeşidi olan kolesterol vücuda fazla miktarda alınacak olursa damar iç duvarına yapışarak damarın iç çeperinin daralmasına neden olur. Bu duruma damar sertliği denir.

3.PROTEİNLER VE ÖZELLİKLERİ
  • Sudan sonra canlı yapısında en fazla bulunan bileşiktir.
  • Temel yapıtaşları aminoasitlerdir.
  • Aminoasitlerin mutlaka bir amino grubu (-NH2), karboksil grubu (-COOH), hidrojen grubu  (H) ve radikal (değişken) grubu vardır. Aminoasitlerde değişen sadece radikal gruptur.
  • Hayvanlar bazı aminoasitleri sentezleyemezler, bu aminoasitleri dışarıdan hazır olarak alırlar. Bu aminoasitlere esansiyel (temel) aminoasitler denir. 20 aminoasidin 8 tanesi esansiyel aminoasittir.
  • Aminoasitler birbirine peptit bağları ile bağlanır.
  • Proteinler hücrenin temel yapısını oluştururlar.
  • Proteinler enzim ve hormonların yapısına katılır.
  • Mikroplara karşı savunmada etkili antikorların yapısını oluştururlar.
  • Hemoglobinin yapısına katılırlar.
  • Kan pıhtılaşma faktörlerinin yapısına katılırlar.
  • Kas kasılmasında etkili faktörlerin yapısında bulunur.
  • Kanın osmotik basıncını ayarlarlar.

4.VİTAMİNLER VE ÖZELLİKLERİ
  • Vitaminler, vücut metabolizması için gerekli olan fakat insanların vücut hücrelerinde üretilemeyen organik yapıda bileşiklerdir. Vitaminler dışarıdan hazır olarak alınır ya da öncül maddelerden hücrede dönüşüm reaksiyonları ile oluşturulur.
  • Vitaminler genel olarak bitkiler tarafından üretilir.
  • Vitaminler organik yapıda olmasına rağmen sindirilemeyen besinlerdir. Düzenleyici besin grubu olarak bilinirler.
  • A,D,E ve K vitaminleri yağda; B ve C vitaminleri suda çözünürler.
  • Vitaminlerin eksik alınması durumunda vücutta çeşitli hastalıklar ortaya çıkar.
    • A vitamini eksikliğinde; gece körlüğü   görülür.
    • B vitamini eksikliğinde; beriberi, pellegra, anemi görülür.
    • C vitamini eksikliğinde; skorbit, bağışıklıkta zayıflama görülür. 
    • D vitamini eksikliğinde; çocuklarda raşitizm, yetişkinlerde osteomalazi görülür.
    • E vitamini eksikliğinde; üreme sistemi bozuklukları görülür.
    • K vitamini eksikliğinde; pıhtılaşmada gecikme problemi görülür.

Örnek Soru Çözümü

Canlıların Temel Bileşenleri konusunu tam olarak anlamak için senin de tahmin edeceğin üzere bol bol soru çözümü yapmak da çok önemli. Çünkü bilgileri öğrendikten sonra, soruların içinde nasıl yer aldığını görmen gerekiyor. Bilgileri, tanımları ve önemli ipuçlarını öğrendikten sonra, soruların içinde nasıl yer aldığını görmen gerekli. Konu anlatımı yazılarımıza göz attıktan sonra, kendi kaynaklarına ek olarak MEB Kaynaklarını da incelemen faydalı olabilir.  Kunduz’da şu ana kadar, Canlıların Temel Bileşenleri konulu binlerce soru alanında uzman Biyoloji eğitmenleri tarafından çözüldü. Şimdi o sorular senin için aşağıda!

 Şekilde verilen düzenekte, bir bağırsak parçasının içine nişasta ve glikoz çözeltisi konulup cam kavanoza bırakılmıştır. Daha sonra cam kavanozun içine lugol çözeltisi ile fehling çözeltisi eklenmiştir. Bir süre sonra...

BİYOLOJİ

CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ

Şekilde verilen düzenekte, bir bağırsak parçasının içine nişasta ve glikoz çözeltisi konulup cam kavanoza bırakılmıştır. Daha sonra cam kavanozun içine lugol çözeltisi ile fehling çözeltisi eklenmiştir. Bir süre sonra…

☀️☀️☀️

Her ders için değişmeyen kilit nokta bol bol soru çözümü ile pratik yapmak. Çözemediğin sorulara yanıt bulmak istiyorsan sınava hazırlık sürecinde Kunduz hep yanında! Profesyonel eğitmenler tarafından hazırlanan Soru Çözümü, binlerce soru ve çözümden oluşan Soru Bankası hizmetlerimizden faydalanabilirsin.
Uygulamada senin için hazırlanmış , tüm konuları öğrenebileceğin premium içerik ders videolarını incelemeyi unutma!

Sınava hazırlanmanın en kolay yolu

Sınırsız video içerikler ve soru çözümleri ile sınava hazırlan

ÜCRETSİZ KAYDOL