Ses Bilgisi Konu Anlatımı ve Örnek Soru Çözümü

Ses Bilgisi konu anlatımı ve örnek soru çözümleri, Kunduz eğitmenimiz tarafından hazırlandı! Ses Bilgisi hakkında bilmen gerekenler bu yazıda!

ses bilgisi konu anlatımı örnek soru çözümü Türkçe testi

Ses Bilgisi konusu, TYT Türkçe ve AYT Edebiyat testlerinde sorulan konulardan biri. Anlam sorularından farklı olarak öğrenmen gereken bazı kavramlar da mevcut. Soru çözmeye başladıktan sonra bu konunun sana çok kolay geleceğine eminiz! Kunduz eğitmenlerimizden Türkçe öğretmeni Celal Hoca, bu konu hakkında senin için çok faydalı bir yazı hazırladı ve mutlaka görmen gereken örnek soruları seçti. Şimdi birlikte Ses Bilgisi konusunu keşfedelim!


Büyük Ünlü Uyumu

Büyük ünlü uyumu kuralı bir sözcüğün Türkçe olup olmadığını anlamak için uygulamamız gereken ilk işlemdir. Bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymuyorsa Türkçe değildir. Büyük ünlü uyumu kuralına göre bir sözcüğün ilk hecesi kalınsa ( a – ı – o – u ) diğer heceleri de kalın olmalıdır. İlk hece inceyse (e – i – ö – ü ) diğerleri de ince olmalıdır. Örnek verecek olursak:

  • Kalem (ilk hece kalın ikinci hece ise ince olduğu için büyük ünlü uyumuna uymuyor.)
  • Sevgi (hem ilk hece ince hem de ikinci hece ince olduğu için büyük ünlü uyumuna uyuyor.)

Uyarı: Bazı sözcükler Türkçe olduğu hâlde büyük ünlü uyumuna uymaz. Bunlar istisna sözcüklerdir.
Bu sözcükler şunlardır.
Ana – anne
Karındaş – kardeş
Alma – elma


Ses Bilgisi – Ses Olayları

Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

Türkçe sözcüklerde orta hece ünlüsü vurgusuz olur ve genelde düşme eğilimindedir. Aşağıdaki örneklerde görüleceği gibi hep ortadaki hecede bir ünlü düşüyor, buna dikkat edersen ünlü düşmesini çok rahat bulabilirsin. Örnekleri verelim:

  • Ak ( ı ) lı / aklı (- ı ünlüsü düşmüş)
  • Kok ( u ) la / kokla- (- u ünlüsü düşmüş)
  • Yal ( ı ) nız / yalnız (- ı ünlüsü düşmüş)
  • N ( e ) asıl / nasıl (- e ünlüsü düşmüş)

Ünsüz Düşmesi

“k” ünsüzü ile biten kimi sözcüklere – cık ve – l ekleri geldiğinde “k” ünsüzü düşer. Örnek verelim:

  • Sıca ( k ) cık / sıcacık (- k ünsüzü düşmüş)
  • Çabu ( k ) cak / çabucak (- k ünsüzü düşmüş )
  • Alça ( k ) lmak / alçalmak (- k ünsüzü düşmüş )
  • Yükse ( k ) lmek / yükselmek (- k ünsüzü düşmüş )

Ünlü Türemesi

Tek heceli kimi sözcüklere – cık eki geldiğinde ve bazı pekiştirmelerde ünlü türemesi meydana gelir. Örnek verelim:

  • Az ( ı ) cık / azıcık (- ı ünlüsü türemiş)
  • Dar ( a ) cık / daracık (- a ünlüsü türemiş)
  • Sap ( a ) sağlam / sapasağlam (- a ünlüsü türemiş)

Ünsüz Türemesi

Bazı Arapça ve Farsça sözcüklere etmek ve olmak yardımcı eylemi geldiğinde veya ünlü ile başlayan ek geldiğinde ünsüz türemesi olur. Örnek verelim:

  • Af ( f ) etmek / affetmek (- f sesi türemiş)
  • His ( s ) etmek / hissetmek (- s sesi türemiş)
  • Sır ( r ) ı / sırrı (- r sesi türemiş)

Dikkat : Aynı ünsüzlerden biri kökte biri ekte olursa ünsüz türemesi olmaz. Bu çok karıştırılır buna dikkat et !
Se ( s ) – ( s ) iz / sessiz (Burada birinci s sesi kökte ikinci s ise ekte olduğu için burada ünsüz türemesi yok)


Ünlü Daralması

“–e” veya “– a” ile biten bir sözcüğe “– yor” eki getirildiğinde bu ünlüler “– ı , – i , – u , – ü” ye daralır. Örnek verecek olursak:

  • Bekl(e) – yor > bekl(i) – yor / – e sesi – i sesine daralmış
  • Konuşm(a) – yor > konuşm(u) – yor / – a sesi – u sesine daralmış

Uyarı: Ünlü daralması olması için sözcüğün mutlaka ( – e veya – a ) sesi ile bitmesi gerekir. Örneğin:
Sev – i – yor sözcüğünde ünlü daralması yoktur. Çünkü sözcük ( v ) sesi ile bitmiş ve – i yardımcı ünlüsünü almış. Buna dikkat etmelisin, bu konuda en çok bu ayrıntıyı sorarlar.

Not : de- ve ye- kökleri üzerine ( – y ) kaynaştırma sesini alınca kökte ünlü daralması olur. Yani:
De – y – e / diye , de – y – ecek / diyecek , de – y – en / diyen vb.
Ye – y – e / yiye , ye – y – ecek / yiyecek , ye – y – en / yiyen vb.
Bu sözcüklerin hepsinde ünlü daralması vardır.


Ünlü Değişimi (Ünlü Kalınlaşması)

Sadece sana ve bana sözcüklerinde olur.

  • Sen – e / sana ve ben – e / bana olmuştur.

Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

(k,t,ç,p) ünsüzlerinden biri ile biten bir sözcüğe ünlü başlayan bir ek geldiğinde bu sesler (g/ğ , d , c , b) ye yumuşar. Örnek verelim:

  • Dola(p) – ı / dola(b)ı ( p sesi b sesine yumuşamış )
  • ren(k) – i , ren(g)i ( k sesi g sesine yumuşamış )
  • u(ç) – u / u(c)u ( ç sesi c sesine yumuşamış )

Uyarı: Bazı sözcükler ünsüz yumuşaması kuralına uymaz. Bunu sorularda ünsüz yumuşamasına aykırılık diye sorarlar. Buna çok dikkat etmelisin, öğrencilerimi en çok zorlayan yer bu oluyor genelde. Örneklerle açıklayalım.
Süt- ü (bu sözcük t sesi ile bitip ünlü ile başlayan ek alıyor fakat südü olmuyor. Bu yüzden bu sözcükte ünsüz yumuşamasına aykırılık yaşanmış diyebiliriz.)
Hukuk – u (bu sözcük k sesi ile bitip ünlü ile başlayan ek alıyor fakat hukuğu olmuyor. Bu yüzden bu sözcükte ünsüz yumuşamasına aykırılık yaşanmış diyebiliriz.)

Ünsüz Benzeşmesi

( f,s,t,k,ç,ş,h,p ) ünsüzlerinden biri ile biten bir sözcüğe ( c,d,g ) ile başlayan bir ek getirildiğinde bu sesler ( ç,t,k ) ye sertleşir. Örnek verirsek:

  • Kitap – cı / kitap – çı ( c sesi ç sesine sertleşmiş )
  • 1985 – de / 1985 – te ( ş sesi t sesine sertleşmiş / buradaki rakam olan bin dokuz yüz seksen beş ( ş ) sesi ile bitiyor , bunu gözden kaçırma

N- B Çatışması

Türkçede n sesinden sonra b sesi geldiğinde bu ses m sesine değişir. Örnekleyelim:

  • Penbe / pembe
  • tonbul / tombul
  • tenbel / tembel vb. (gördüğün gibi bütün sözcüklerde n sesi b sesine değişmiş)

Kaynaştırma Sesleri

Türkçede iki ünlü yan yana geldiğinde araya ( y, ş, s, n ) sesleri girer. Örnek verelim.

  • Kale – n – in / n kaynaştırma sesi
  • Çanta – y – ı / y kaynaştırma sesi
  • Baba – s – ı / s kaynaştırma sesi
  • İki – ş – er / ş kaynaştırma sesi

Ses Bilgisi Örnek Soru Çözümü

Konuyu tam olarak anlamak için bol bol soru çözümü yapmak da çok önemli. Kendi kaynaklarından sonra MEB Kazanım Testlerine de göz atabilirsin. Kunduz’a şu ana kadar sorulmuş binlerce Ses Bilgisi konulu sorudan birkaçı senin için burada!🌈

Ses Bilgisi Örnek Soru Çözümü – 1
Ses Bilgisi Örnek Soru Çözümü – 2

Bu konuya ait birçok soru tipini inceleyerek konuyu pekiştir.

Kunduz’a şimdiye dek sorulmuş 12 milyondan fazla soruya ve çözümlerine dilediğin yerden eriş.

İNCELE

Kunduz’u şimdi indir

İlk 3 sorunu ücretsiz sorarak denemeye başla.

Yazar Hakkında
Sonnur Baş

İzmir Fen Lisesi mezunu ve Boğaziçi Üniversitesi Ekonomi Bölümü 3. Sınıf öğrencisiyim. Lise/üniversite sınavına hazırlık sürecinde olan öğrenciler için deneyimlerimi paylaşmaya çalışıyorum.